توی این مطلب قراره با دید علمی و بیطرفانه سراغ فواید رژیم کتوژنیک بریم؛ رژیمی که این روزها خیلیها بهعنوان معجزهای برای لاغری یا بهبود سلامت ازش یاد میکنن. اما آیا همهی این ادعاها واقعاً درسته؟ در ادامه، مهمترین فوایدی که برای رژیم کتو گفته میشه؛ از کاهش وزن و بهبود چربی خون گرفته تا تأثیرش روی کبد چرب، تخمدان پلیکیستیک و تیروئید؛ رو بررسی میکنیم تا ببینیم کدومها پشتوانه علمی دارن و کدومها بیشتر شبیه باور عمومیان تا واقعیت علمی.
فهرست محتوا:
1. رژیم کتوژنیک برای لاغری
رژیم کتوژنیک برای کاهش وزن و لاغری حسابی معروف شده، اما مکانیزم واقعی پشت تأثیرش تازه داره شناخته میشه. نتایج پژوهشهای جدید نشون میدن که رژیم کتو علاوه بر کاهش دریافت کالری، از طریق فعالسازی مسیر خاصی در بدن به اسم GDF15-GFRAL باعث کاهش اشتها و تنظیم وزن میشه. این هورمون که در کبد تولید میشه، به مغز سیگنال سیری میفرسته و تمایل به غذا خوردن رو کم میکنه.
در واقع وقتی فرد وارد فاز کتوز میشه، کبد با فعال شدن گیرنده PPARγ تولید GDF15 رو بالا میبره و همین باعث کاهش وزن بدون احساس گرسنگی شدید میشه. البته میزان موفقیت رژیم کتو در لاغری به عوامل مختلفی بستگی داره، از جمله ترکیب غذایی فرد، سطح فعالیت بدنی، ژنتیک و توانایی بدن در ورود و ماندن در وضعیت کتوز.
رژیم کتوژنیک رو با نمونه یاد بگیرید: رژیم کتوژنیک چیست؟ نمونه رژیم و اثربخشی آن برای کاهش وزن
2. کاهش چربی های شکم و پهلو با رژیم کتو
همهی چربیهای بدن مثل هم نیستن.
محل ذخیرهی چربی توی بدن تعیین میکنه که چه اثری روی سلامت و احتمال ابتلا به بیماریها داره.
بهطور کلی، دو نوع چربی اصلی داریم:
- چربی زیرپوستی (Subcutaneous fat) که درست زیر پوست ذخیره میشه،
- و چربی احشایی (Visceral fat) که داخل حفرهی شکمی جمع میشه و معمولاً در افراد دارای اضافهوزن، بهویژه مردها، بیشتر دیده میشه.
چربی احشایی معمولاً دور اندامهای داخلی مثل کبد و رودهها میمونه و وقتی زیاد بشه، باعث التهاب و مقاومت به انسولین میشه؛ دو عاملی که در بروز مشکلات متابولیک و بیماریهایی مثل دیابت نوع ۲ نقش زیادی دارن.
مطالعات نشون دادن که رژیمهای کمکربوهیدرات (مثل کتوژنیک) در کاهش این نوع چربی شکمی بسیار مؤثرن. در واقع، بخش زیادی از چربیای که در این رژیمها از بین میره، از ناحیهی شکم و اطراف اندامهای داخلیه.
در طول زمان، این تغییر میتونه خطر ابتلا به بیماری قلبی و دیابت نوع ۲ رو بهطور چشمگیری کاهش بده.
مطلب کاربردی و جالب: چالش رژیم کتوژنیک 28 روزه؛ برنامه کامل برای یک ماه چربیسوزی
3. رژیم کتوژنیک برای کبد چرب
رژیم کتوژنیک برای کبد چرب هم تو بعضی روش های درمانی شنیده میشه. این رژیم یکی از رویکردهای نویدبخش در درمان کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) شناخته میشه؛ بیماریای که امروزه نزدیک به ۴۰٪ از جمعیت جهان رو درگیر کرده. پژوهشها نشون دادن که رژیم کتو با کاهش مقاومت به انسولین، کاهش وزن، حذف قندهای ساده و فروکتوز، و ایجاد حالت ضدالتهابی کتوز میتونه به بهبود عملکرد کبد کمک کنه.
وقتی بدن وارد فاز کتوز میشه، از چربیها به جای قند بهعنوان منبع انرژی استفاده میکنه و همین فرایند باعث کاهش تجمع چربی در سلولهای کبدی میشه. علاوه بر این، رژیم کتو ترکیب میکروبیوم روده رو به شکل مثبتی تغییر میده، که در سلامت و بازسازی بافت کبد نقش مهمی داره. البته موفقیت این رژیم در درمان کبد چرب وابسته به رعایت دقیق اصول تغذیهای و پایش منظم توسط پزشک یا متخصص تغذیه است.
4. تاثیر رژیم کتوژنیک برای تنبلی تخمدان
در مورد تاثیر رژیم کتو برای سلامت زنان بحث های زیادی مطرحه. خیلیا در مورد رابطه رژیم کتوژنیک و تخمدان پلی کیستیک کنجکاون. طبق یک پژوهش تو سال 2023 رژیم کتوژنیک بسیار کمکالری (VLCKD) میتونه در بهبود سندروم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) و اختلالات متابولیکی مرتبط با اون نقش داشته باشه. دادههای اولیه نشون میدن که این رژیم باعث کاهش وزن و بهبود ترکیب بدن، و همچنین بهبود شاخصهای متابولیک مثل قند خون، انسولین سرم، تریگلیسرید و کلسترول میشه.
این تغییرات به کاهش مقاومت به انسولین کمک میکنن، که یکی از عوامل کلیدی در بروز PCOS محسوب میشه. با این حال، شواهد موجود هنوز محدودن و نیاز به مطالعات بیشتری وجود داره. پژوهشها تأکید میکنن که رژیم کتوژنیک باید کوتاهمدت و تحت نظارت متخصص تغذیه یا پزشک انجام بشه تا خطرات احتمالی به حداقل برسه و نتایج متابولیکی مطلوبتری به دست بیاد.
5. رژیم کتوژنیک برای تشنج
با وجود پیشرفتهای دارویی، هنوز حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از بیماران مبتلا به صرع، به درمانهای معمول مقاوم هستن. برای این گروه از بیماران، رژیم کتوژنیک برای درمان صرع بسیار موثر شناخته میشه. تحقیقات علمی نشون داده که این رژیم در بعضی از بیماران میتونه فعالیت تشنج رو بیش از ۹۰ درصد کاهش بده یا حتی برای مدتهای طولانی اون رو کاملاً متوقف کنه. به خاطر همین تاثیر، امروزه پزشکان این رژیم کتوژنیک برای صرع رو دیگه فقط به عنوان آخرین راهحل در نظر نمیگیرن و خیلی زودتر در فرآیند درمان ازش استفاده میکنن.
6. رژیم کتوژنیک برای دیابت
بر اساس یه بررسی علمی بزرگ که چندین تحقیق رو با هم مقایسه کرده، نتایج رژیم کتوژنیک برای دیابت نوع ۲ کمی غافلگیرکنندهست. این تحقیق نشون داد که در یک بازه زمانی دو ساله، رژیم کتوژنیک برای دیابت در مقایسه با رژیمهای کنترلشدهی دیگه، برتری خاصی در زمینه کنترل قند خون یا کاهش وزن نداشته. با این حال، این رژیم در بهبود وضعیت چربی خون موفق بود و تونست به شکل قابل توجهی کلسترول خوب (HDL) رو افزایش و تریگلیسیرید رو کاهش بده.
پس میشه گفت این رژیم چربی و قندخون رو کنترل میکنه اما لزوما بهتر از بقیه رژیم ها نیست و اگر رژیم کتوژنیک رو دوست ندارید، با رژیم های دیگه هم میتونید قند خونتون رو کنترل کنید.
7. رابطه رژیم کتو و بیماری های قلبی
طبق پژوهش ها، رژیم کتوژنیک برای بیمارهای قلبی تأثیر چندجانبه و قدرتمندی در پیشگیری و درمان داره و شواهد در حمایت از اون، اغلب قویتر از رژیمهای استاندارد دیگه هست. این رژیم از چند راه به سلامت قلب کمک میکنه: تأثیر مثبتی بر پروفایل چربی خون میذاره، به خاطر خودِ حالت کتوزیس و حذف قندهای ساده خاصیت ضدالتهابی قوی داره، و از طریق کاهش وزن به بهبود فشار خون کمک میکنه. یک نکته جالب دیگه در این تحقیق اینه که کتونها (مواد خاصل از تجزیه چربی) میتونن به عنوان یک «سوخت نجاتبخش» برای قلب بیمار عمل کرده و عملکرد رگهای خونی رو هم بهبود ببخشن.
8. رژیم کتوژنیک برای تیروئید کم کار
مطالعات نشون دادن که رژیم کتو میتونه روی هورمونهای تیروئید تأثیر بذاره. کاهش کالری و وزن بدن ممکنه باعث کاهش سطح هورمون T3 بشه، این تاثیر بهویژه در زنان مبتلا به چاقی که این رژیم رو دنبال میکنن، دیده شد. در بعضی مطالعات هم دیده شده که استفادهی طولانیمدت از VLCKD ممکنه با افزایش احتمال کمکاری تیروئید همراه باشه که خب این نتیجه مطلوبی نیست.
در مجموع، رژیم کتو میتونه در کاهش وزن مؤثر باشه و به بهبود عملکرد متابولیک کمک کنه، اما برای افرادی با تیروئید کمکار یا زمینهی اختلالات هورمونی باید با نظارت پزشک یا متخصص تغذیه انجام بشه تا از کاهش بیشازحد هورمونهای تیروئیدی جلوگیری بشه.
9. رژیم کتوژنیک و چربی خون
بر اساس یه پژوهش، رژیم کتوژنیک با کربوهیدرات پایین و چربی بالا (LCHF) که این روزها بین جوانان سالم و دارای وزن نرمال محبوب شده، میتونه اثر قابلتوجهی روی چربی خون بذاره. در این مطالعه، زنانی که به مدت ۴ هفته از رژیم کتو پیروی کردن (۴٪ کربوهیدرات، ۷۷٪ چربی، ۱۹٪ پروتئین)، با افزایش قابل توجهی در کلسترول LDL (کلسترول بد) روبهرو شدن. علاوه بر این، شاخصهایی مثل Apolipoprotein B-100، ذرات LDL کوچک و متراکم و همینطور LDL بزرگتر و شناورتر هم افزایش پیدا کردن که اینا یعنی چربی بد خون افزایش پیدا کرده بود که خب اصلا نشونه خوبی نیست.
به زبان سادهتر، هرچند رژیم کتوژنیک برای چربی خون فوایدی داره و ممکنه به کاهش وزن یا کنترل قند خون کمک کنه، اما طبق یافتههای این تحقیق، در افراد سالم و لاغر ممکنه باعث افزایش چربیهای مضر خون بشه و ریسک بیماریهای قلبی رو بالا ببره. بنابراین، اگرچه این رژیم برای اهداف درمانی خاص (مثل صرع یا مقاومت به انسولین) مفید شناخته میشه، ولی در افراد جوان و سالم باید با احتیاط و زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه دنبال بشه.
10. رژیم کتوژنیک برای کاهش تری گلیسیرید
تریگلیسریدها نوعی مولکول چربی هستن که داخل جریان خون گردش میکنن.
محققها مدتهاست میدونن که سطح بالای تریگلیسرید ناشتا یکی از عوامل اصلی خطر ابتلا به بیماری قلبی محسوب میشه. یکی از دلایل اصلی افزایش تریگلیسرید در افرادی که فعالیت بدنی کمی دارن، مصرف زیاد کربوهیدراتهاست؛ بهخصوص قندهای ساده مثل فروکتوز که در نوشیدنیها و خوراکیهای شیرین وجود داره.
وقتی افراد مصرف کربوهیدرات رو کاهش میدن (مثل در رژیم کتوژنیک یا رژیمهای کمکربوهیدرات)، معمولاً کاهش چشمگیری در سطح تریگلیسرید خونشون دیده میشه. در مقابل، رژیمهای کمچرب اغلب باعث افزایش سطح تریگلیسرید در خون میشن.
11. تاثیر رژیم کتوژنیک برای اختلالات مغزی
مغز برای عملکردش به گلوکز نیاز داره، چون بعضی از بخشهای اون فقط از این نوع قند بهعنوان منبع انرژی استفاده میکنن. به همین دلیل وقتی بدن کربوهیدرات دریافت نمیکنه، کبد از پروتئین گلوکز تولید میکنه تا نیاز مغز تأمین بشه.اما بخش زیادی از مغز میتونه از کتونها هم استفاده کنه؛ موادی که در زمان گرسنگی یا کاهش شدید مصرف کربوهیدرات در بدن ساخته میشن. اینطوریه که اهمیت رژیم کتوژنیک برای اختلالات مغزی و عصبی مشخص میشه.
این همون مکانیزمیه که رژیم کتوژنیک بر اساسش کار میکنه رژیمی که سالها برای درمان صرع مقاوم به دارو در کودکان استفاده شده. راجع به تاثیر این رژیم روی صرع و تشنج بهتون گفتیم، اما امروزه رژیمهای کتوژنیک و کمکربوهیدرات برای بررسی اثرشون روی بیماریهای مغزی دیگه مثل آلزایمر و پارکینسون هم در حال مطالعه هستن.
ریسک ها و هشدارهای رژیم کتوژنیک برای سلامت
رژیم کتوژنیک میتونه فواید زیادی برای سلامتی داشته باشه، اما موندن طولانیمدت در این رژیم ممکنه عوارض جدی هم بهدنبال داشته باشه. تحقیقات نشون داده که ادامهی زیاد رژیم کتو ممکنه خطر مشکلات زیر رو افزایش بده:
- سنگ کلیه
- افزایش بیشازحد پروتئین در خون
- کمبود ویتامینها و مواد معدنی
- تجمع چربی در کبد
همچنین، در شروع رژیم خیلیها دچار عارضهای به نام آنفولانزای کتو میشن. این حالت معمولاً موقته، اما میتونه با علائمی مثل موارد زیر همراه باشه:
- یبوست
- خستگی
- افت قند خون
- حالت تهوع و استفراغ
- سردرد
- بیحالی یا کاهش تحمل ورزش
این علائم معمولاً در چند روز یا هفتهی اول رژیم اتفاق میافتن تا بدن خودش رو با منبع انرژی جدید (چربیها) سازگار کنه.
اما نکته مهم اینه که رژیم کتو برای همه مناسب نیست. افرادی که شرایط زیر رو دارن باید از انجامش خودداری کنن:
- مبتلایان به دیابت وابسته به انسولین
- افراد دارای اختلالات خوردن
- کسانی که بیماری کلیوی یا التهاب لوزالمعده دارن
- زنان باردار یا شیرده
همچنین، افرادی که داروی مهارکننده SGLT2 برای دیابت نوع ۲ مصرف میکنن نباید وارد رژیم کتو بشن، چون ممکنه خطر کتواسیدوز دیابتی (افزایش خطرناک اسیدیتهی خون) رو بالا ببره.
نتیجه گیری: رژیم کتو خوبه یا نه؟
در نهایت باید بدونیم رژیم کتوژنیک برای همه خوب نیست. درسته که خیلی از تحقیقات از فوایدش گفتن؛ مثل کاهش وزن یا کنترل قند خون، اما از اون طرف، بعضی پژوهشها هم نشون دادن ممکنه برای بعضیا سخت، بیاثر یا حتی همراه با عوارض باشه.
واقعیت اینه که رژیم کتو یه رژیم خاص یا برتر نیست. مهمتر از هر چیزی اینه که یه سبک تغذیهای پیدا کنید که با بدنتون سازگاره و ازش لذت میبرید و خودتون دوستش دارید. چون فقط وقتی یه رژیم براتون قابلتحمله و دوستش دارید، میتونید ادامهش بدید و اونوقته که تبدیل به یه عادت سالم و موندگار توی زندگیتون میشه.
آیا رژیم کتو واقعا باعث کاهش وزن میشه؟
رژیم کتوژنیک برای لاغری شکم مؤثره؟
رژیم کتو برای مغز فایده داره؟
رژیم کتوژنیک برای همه مناسبه؟
در رژیم کتو میتونیم ورزش کنیم؟
تا چه مدت میشه رژیم کتو گرفت؟
منابع: Healthline, Medicalnewstoday
